Z ponurych kart historii gminy [3]: Niemieckie nazwy miejscowości w gminie Izbica Kujawska w okresie II wojny światowej

Reichsgau Wartheland (Kraj Warty) w sierpniu 1943 r. (źródło: wikipedia.pl)

Czas na kolejną odsłonę cyklu „Z ponurych kart historii gminy”. Tym razem artykuł poświęcony został w całości niemieckim nazwom miejscowości wchodzącym w skład gminy Izbica Kujawska, nadanym przez niemieckiego okupanta i które były użytkowane w latach 1939-1945.

Obszar Polski, który został zajęty przez wojska niemieckie, został podzielony na dwie części, mianowicie: Generalne Gubernatorstwo oraz tzw. ziemie wschodnie wcielone do Rzeszy (eingegliederte Ostgebiete). Na mocy zarządzenia Adolfa Hitlera z dnia 8 października 1939 r. na tych ostatnich utworzono cztery nowe terytorialne jednostki administracyjne: dwa okręgi (Reichsgau Danzig-Westpreussen i Reichsgau Posen) oraz dwie rejencje (katowicką i ciechanowską). Stosunkowo krótko utrzymała się nazwą Reichsgau Posen, która już w dniu 29 stycznia 1940 r. została zmieniona na Reichsgau Wartheland, czyli okręg Kraj Warty. Wspomniane zarządzenia Hitlera weszło w życie z dniem 26 października 1939 r. i oznaczało jednocześnie kres funkcjonującego od pierwszych dni września zarządu wojskowego, który zastąpiony został przez władze cywilne. Najwyższym zwierzchnikiem władz okupacyjnych w Kraju Warty został namiestnik (Reichsstatthalter). Hitler powołał na to stanowisko Arthura Greisera, który został jednocześnie przywódcą NSDAP w Kraju Warty. W ciągu miesiąca namiestnik Greiser zbudował w Kraju Warty okupacyjną administrację państwową. Rejencją kierował prezes (Regierungspräsident), powiatem starosta (Landrat), miastem - w zależności od jego wielkości - burmistrz lub nadburmistrz (Bürgermeister, Oberbürgermeister). Gminą wiejską kierował Amtkommissar. W skład administracji państwowej wszedł także urząd Pełnomocnika Kraju Warty w Berlinie (Beauftragter des Warthegaues in Berlin).

Obszar Kraju Warty wynosił 43 942,49 km² i dzielił się na trzy rejencje (poznańską, inowrocławską i kaliską) oraz 38 powiatów wiejskich i 6 powiatów miejskich (Poznań, Łódź, Inowrocław, Gniezno, Kalisz, Włocławek). Z dniem 1 kwietnia 1940 r. w związku ze wcześniejszym wcieleniem Łodzi do Kraju Warty nazwę rejencji kaliskiej zmieniono na rejencję łódzką. Zmianie nazwy towarzyszyło przeniesienie stolicy rejencji z Kalisza do Łodzi. Tak ukształtowany Kraj Warty był największym okręgiem administracyjnym Niemiec i był jedynym okręgiem spośród ziem wschodnich wcielonych do Rzeszy, w skład którego wchodziły ziemie, które w okresie międzywojennym należały wyłącznie do Polski.

Gemeinde Mühlental (Gmina Izbica Kujawska) na tle Landkreis Warthbrücken (powiat Koło) (źródło: www.territorial.de)

Gmina Izbica Kujawska, wchodząca w dalszym ciągu w skład powiatu kolskiego (Landkreis Warthbrücken) znalazła się w granicach administracyjnych rejencji inowrocławskiej (Regierungsbezirk Hohensalza).

Wkrótce po zakończeniu Niemcy przystąpili do zorganizowanego niszczenia wszelkich oznak polskości, głównie poprzez wynarodowienie oraz germanizację. Jednym z przejawów germanizacji była konsekwentnie realizowana zmiana nazw miejscowości na zajętych terenach. Izbicy Kujawskiej nadano nazwę Mühlental (Dolina Młynów). Niemiecka nazwa miasteczka pochodziła od licznych wiatraków widocznych ze wzgórz okalających osadę. Nie jest znana dokładna data wprowadzenia niemieckiej nazwy miejscowości, nie podają jej żadne opracowania naukowe dotyczące historii Izbicy Kujawskiej. Zapewne wprowadzono ją pomiędzy 21 grudnia 1939 roku a 1 kwietnia 1940 roku. Pierwsza z dat stanowi dzień wydania aktu prawnego „Die Verordnung über die Einführung der Deutschen Gemeindeordnung in den eingegliederten Ostgebieten vom 21. 12. 1939” (tł. Zarządzenie w sprawie wprowadzenia niemieckiego porządku gminnego na ziemiach wschodnich wcielonych do Rzeszy z dnia 21.12.1939), zaś druga faktycznego wprowadzenia w życie art. III tegoż zarządzenia tj. 1 kwietnia 1940 r. Po tej dacie w dokumentach pojawiają się już w przeważającej większości zniemczone nazwy polskich miejscowości w gminie Izbica Kujawska. Swoistą ironią losu jest fakt, iż nadana przez okupanta niemiecka nazwa Izbicy Kujawskiej, pozwala niejednokrotnie na jednoznaczne odróżnienie w wielu materiałach naszego miasteczka od innej Izbicy - położonej nad rzeką Wieprz w województwie lubelskim.

Fragment Verordnungsblatt des Reichsstatthalters im Warthegau z dnia 18 maja 1943 r. ze zmianami w niemieckich nazwach miejscowości m.in. w Landkreis Warthbrücken, s. 109. (źródło: zbiory prywatne)

We wspomnianym przedziale czasu władze okupacyjne wprowadziły w Izbicy niemieckie nazwy ulic i placów. Część z nich zmieniono na podstawie dosłownego tłumaczenia, inne zaś otrzymały nazwy czysto propagandowe. Do tych pierwszych należały ulice: Toruńska (Thornstrasse), Kościelna (Kirchenstrasse, została później przemianowana na Hindenburgstrasse), Warszawska (Moosburgerstrasse – od Moosburg, średniowiecznej nazwy miasta Przedecz, do którego prowadziła), Pierackiego - (Wartbrückenstrasse, od Warthbrücken, zniemczonej nazwy Koła). Do drugiej grupy należały ulice: Legionów (Weberstrasse), Narutowicza (Hermann-Göring-Strasse), Garbarska (Horst-Wessel-Strasse), Plac Józefa Piłsudskiego (Adolf-Hitler-Platz).

Wraz ze zmianą nazwy Izbicy zniemczono szereg innych miejscowości wchodzących w skład gminy. Wszędzie tam, gdzie występowały problemy z przetłumaczeniem nazw polskich na niemieckie, władze ustalały nowe nazwy, biorąc głównie za podstawę cechy okolicy bądź też krajobrazu.

W dniu 18 maja 1943 roku zarządzeniem namiestnika Kraju Warty wprowadzono zmiany w nazewnictwie, które dotyczyły zwłaszcza miejscowości posiadających stacje pocztowe, dworce kolejowe czy punkty załadunku towarów. Dotknęły one także nasza gminę. Dotychczasowa nazwa Izbicy Kujawskiej „Mühlental” zmieniono na Mühlental (Kr. Warthbrücken), a więc dodano do funkcjonującej już nazwy zniemczoną nazwę powiatu kolskiego. Prawdopodobnie chodziło w tym przypadku o podkreślenie lokalizacji naszej osady w obrębie Wielkiej Rzeszy Niemieckiej i odróżnienie jej nazwy od innych miejscowości posiadających do czasu wprowadzenia zmiany identyczną lub zbliżoną nazwę. Tym samym aktem prawnym zmieniono nazwę przedwojennej Pasieki z „Bienenau” na „Hagenhauland”. W tym samym roku zmieniły się także nazwy co najmniej kilku innych miejscowości.

Poniżej zamieszczam tabelę z niemieckimi nazwami miejscowości wchodzącymi w skład gminy Izbica Kujawska.